Denktank Brainstorm 4: Migratie

Onderwerp: Migratie
Datum: April – Mei 2019
Locatie: Rotterdam
Gespreksleider: Talat Raja
Deelnemers: J.K. van der Wal, D. Grmazion, S. Ashiq, M. Sandel

Inleiding
Migratie is wellicht een van grootste fascinaties van het populisme en is niet weg te denken uit het huidige politieke en mediale landschap. Van links tot rechts zijn er diverse meningen en opvattingen die lijnrecht tegenover elkaar lijken te staan. Wat meteen opvalt is dat het begrip op het moment meestal het plakkertje van ‘probleem’ en ‘vraagstuk’ met zicht meedraagt. Middels deze sessie zal getracht worden vanuit verschillende perspectieven en op verschillende niveaus dit begrip te ontleden.

Geschiedenis van migratie
De mensheid is ontstaan in een beperkt gebied of hooguit in enkele gebieden. Door de millennia heen zijn mensen gemigreerd en zo is de mensheid over de gehele aarde verspreid geraakt. Volksverplaatsingen vinden nog steeds plaats in moderne tijden.

Migratiestromen (enkele voorbeelden)

Romeinse tijd

  • Volksverhuizing in de Lage Landen (Frankische tijd): het oversteken van de Rijn door Franken die het Romeinse Rijk in de 3e eeuw binnendrongen in de Frankische tijd. Tegen de 7e eeuw hadden zij zich tot in het zuiden verspreid en definitief hun Frankische Rijk gevestigd.
  • De Grote Volksverhuizing vond plaats in de nadagen van het West-Romeinse Rijk. Opgejaagd door de oprukkende Hunnen en aangelokt door de rijkdommen van het politiek verzwakte West-Romeinse Rijk trokken vanaf de vierde eeuw meerdere voornamelijk Germaanse stammen (door de Romeinen barbaren genoemd) West-Romeins gebied binnen.

Middeleeuwen

  • Invasies in Europa (793-1000): de grootste migraties sinds de Grote Volksverhuizing, in de eeuwen voor de Frankische periode, in de 9e en de 10e eeuw. De Hongaren of Magyaren belegerden de oostgrenzen van Europa, de Saracenen de Middellandse Zeekusten en de Noormannen of Vikingen belaagden de noordelijke en Atlantische kusten. De kolonies van de Vikingen zouden bovendien uitgroeien tot sterke, onafhankelijke staten in het Europa van de Vroege Middeleeuwen

16e – 18e eeuw

  • De ‘ontdekkingsreizen’ waarin voornamelijk Europeanen de gebieden gingen verkennen die ze op dat moment niet kenden en bezetten (koloniseren). De geopolitieke consequenties zijn tot aan de dag van vandaag voelbaar.
  • De trans-Atlantische slavenhandel waarin slaven van Afrika naar Amerika gebracht werden. Deze bereikte zijn hoogtepunt in de 18e en 19e eeuw en geldt als de grootste gedwongen migratie uit de geschiedenis.
  • Migratiestroom in de Nederlanden: de vluchtelingenstroom in de 16e eeuw die vanuit de Zuidelijke Nederlanden naar voornamelijk de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, maar ook naar Duitsland, Frankrijk en Engeland verliep

20e eeuw

  • Belgische vluchtelingen in Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog
  • Operatie Black Tulip: uitzetting direct na de Tweede Wereldoorlog van de in Nederland wonende Duitsers
  • Aliyah Bet: de illegale immigratie van Joden in het mandaatgebied Palestina van 1934 tot 1948
  • Opkomst multi-nationals en bijbehorende werknemers
  • Opkomst toerisme
  • Vestiging van militaire bases en bijbehorende soldaten

21e eeuw

  • Diverse vluchtelingenstromen uit onder andere: 
Somalië, Afghanistan, Bangladesh, Irak, Iran, Syrië, Libië en voormalig Joegoslavië.
  • Opkomst van kennis-migratie en ex-pats.

Huidig Beleid
Het huidig beleid ten opzichte van migratie kenmerkt zich door tegengaan van economische migratie. Migratie uit het oogpunt van ‘humanitaire’ redenen wordt mondjesmaat toegestaan waarbij de focus vooral ligt op opvang in de regio, oftewel een minimale migratie op geografisch niveau. Het betrekken van Oost-Europa, de deals met Afrikaanse landen, de deal met Turkije etc. zijn allen gericht om de Ander zover mogelijk buiten de ‘eigen’ grenzen te houden. Zij die zich hier niets van aantrekken en toch proberen te migreren krijgen vaak de stempel van ‘illegaal’ waarbij migratie gecriminaliseerd wordt. Aan het andere eind van hetzelfde spectrum zien we wel een open ontvangst voor ‘kennis-migranten’ en rijke Anderen.

Filosofische en ethische opvattingen
Zou er überhaupt een geglobaliseerde wereld mogelijk zijn zonder migratie? Waar de eerste mensenstromen vanuit Afrika de wereld introkken, als nomaden, letterlijk grenzeloos, lijkt in de moderne tijd, sinds de intrede van het concept Natiestaat de grens juist centraal te staan. Niet alleen als oversteekpunt maar als vesting om een Ander buiten te houden. Of het nu gaat om de Deal met Turkije, de Muur van Trump of de wederopstanding van extreem-rechts, allen zijn gefascineerd door die Ander. Ethisch gezien valt er genoeg op- en aan merken op onze ‘grenzen’ waarbij mobiliteit meer en meer een privilege lijkt te worden in plaats van een menselijk grondrecht. Wat dieren en mensen scheidt van planten is beweging.

Dit is wat filosoof Michael Sandel je leert over migratie:
(Bron: Brainwash, 2018)

Hebben rijke landen een morele plicht om vluchtelingen op te vangen die oorlog of vervolging ontvluchten? En hoe zit het met immigranten die op zoek zijn naar een beter leven? Doen nationale grenzen ertoe? Immigratie is een van de meest beladen politieke onderwerpen van deze tijd. In de documentaire What’s the Right thing to Do? onderzoekt filosoof Michael Sandel welke morele vragen schuil gaan achter het debat. Vier lessen uit de documentaire.

1. Er is een verschil tussen oorlogsvluchtelingen en economische vluchtelingen
Er zijn maar weinig mensen die vinden dat rijke, westerse landen niet de morele plicht hebben om vluchtelingen op te vangen die oorlog of vervolging ontvluchten. Lastiger wordt het als het gaat om immigranten die op zoek zijn naar een beter leven. Zo blijkt ook in deze uitzending van What’s the Right thing to Do?, waarin 21 jonge mensen vanuit de hele wereld over het onderwerp debatteren. Volgens robotica ingenieur Nóra Schillinger uit Hongarije is het beter om economische vluchtelingen te helpen een bestaan in het land van herkomst op te bouwen. ‘Dan is het niet noodzakelijk om je te verplaatsen’.

2. Grenzen zijn moreel niet te rechtvaardigen
Een belangrijke vraag in de uitzending was of grenzen moreel te rechtvaardigen zijn. Hebben landen of de inwoners van een land het recht om vreemdelingen buiten te sluiten? Is er een argument op basis van economie of cultuur dat dat rechtvaardigt? Niet voor schrijver Philip Huff. Hij stelt dat het toeval is dat hij in een rijk, westers land geboren is, en dat geluk geeft niet het recht geeft om anderen buiten te sluiten. “Mensen zijn geneigd hun bezit te beschermen, maar is dat ook een morele rechtvaardiging voor grenzen?”

‘Mensen zijn geneigd om hun bezit te beschermen, dat begrijp ik, maar dat is nog geen morele rechtvaardiging voor het uitsluiten van mensen die ook gebruik willen maken van de schaarse goederen die een land te bieden heeft’. Ondernemer Vincent Karremans ziet het anders en maakt de vergelijking met een erfenis. ‘Zou je dan ook zeggen dat je geen recht hebt op de erfenis die jouw vader je nalaat?’

3. Grenzen gelden ook voor mensen die een land willen verlaten
Als je stelt dat er wel een morele rechtvaardiging is voor grenzen, en voor het controleren van stromen mensen die migreren naar een land, is er dan ook een morele rechtvaardiging voor het voorkomen dat mensen een land verlaten? Ja, stelt Nóra Schillinger en wel om brain drain te voorkomen, om te voorkomen dat mensen bijvoorbeeld onderwijs volgen in een land, om vervolgens te vertrekken naar het buitenland. ‘Toen Hongarije toetrad tot de Europese Unie was dit zo’n groot probleem, dat er maatregelen genomen moesten worden. Of je betaalt de kosten van jouw opleiding terug aan de staat, of je moet eerst een aantal jaar in Hongarije gewerkt hebben voor je weg mag’.

4. In de discussie over migratie zijn economische argumenten vooral ook cultureel
In discussies over immigratie worden al gauw economische argumenten in stelling gebracht: een land heeft schaarse goederen te verdelen onder haar inwoners. Open grenzen zullen een volksverhuizing veroorzaken, waardoor onze levensstandaard omlaag zal gaan, en verzorgingsstaten niet meer houdbaar zijn. Toch liggen aan die economische argumenten belangrijke culturele overtuigingen ten grondslag. Ze gaan over lidmaatschap, over verbintenis met een groep mensen of met een plek, en over bijvoorbeeld de grenzen van saamhorigheid.

Economische factoren
Bezit speelt een belangrijke rol binnen de discussie over migratie. Zelfs partijen als Amnesty International gaan ervan uit dat migratie ‘lonend’ dient te zijn voor zowel het ‘gastland’ als het ‘vertrekland’. Dit is echter een meegaan in een economische logica die voorbij gaat aan de fundamentele vraag betreffende menselijke mobiliteit. Waarom zou mobiliteit pas mogen als het economisch lonend is. In omgekeerde zin: het is moreel geaccepteerd dat je je land vlucht omwille van oorlog, seksuele geaardheid etc maar het wordt minder geaccepteerd als dit vanwege honger is. In die zin is migratie een privilege.

Globaliteit en lokaliteit
Grondstoffen (zelfs in de vorm van goedkope arbeid) en klimaat kennen geen grens-restricties. Dat bedrijven over landsgrenzen op basis van die landgrenzen een rijkdomsongelijkheid blijven voortzetten is geaccepteerd omdat het in ‘ons’ belang is. Zelfs non-gouvernementele organisaties als het WHO en IMF lijken voornamelijk op controle uit te zijn. Hierbij wordt vaak de maatstaf van de ‘lokale levensstandaard’ gebruikt. Dit argument wordt nooit uit de hoed getoverd als er ergens een democratie ingebombardeerd dient te worden. Is het dan niet raar om dan neerbuigend te kijken naar een persoon die deze opgelegde ongelijkheid wil ontvluchten? De laatste tijd zien we bovendien dat migratie ook leidt tot uitbuiting van de ‘eigen’ bevolking door het tegen elkaar uitspelen van arbeiders.

Identiteit
Het ‘probleem’ richt zich dan ook voornamelijk op (gepercipieerde) cultuur verschillen en identiteitspolitiek. Dit ligt ook aan de basis van de opkomst van het populisme en het nieuwe extreem-rechts. Het zou te naïef zijn om dit een louter links of rechts te noemen, het gehele spectrum is namelijk naar rechts verhuisd met nog altijd de contouren van hetzelfde discours van liberaal kapitalistische superioriteit en bijbehorende privileges.

Geopolitiek
Pas als we ge-politiek eerlijker worden bij Aardrijkskunde, Geschiedenis, de Tweede Kamer en TV, etc kunnen we wellicht tot een nieuw discours komen waarbij mensen centraal staan. Want dezelfde logica om de Ander buiten de eigen grenzen te houden begint nu binnen landen gelding te doen met alle grote kloven tot gevolg die we nu zien. We dienen daarom te erkennen dat migratie geen probleem is, hoogstens een symptoom. Met een nieuw wereldbeeld in hand lijkt het dat veel ‘crises’ uit onze huidige tijd voornamelijk economische crisis zijn met verstrekkende humanitaire gevolgen. Wordt het dan geen tijd voor een nieuw economische structuur op mondiaal niveau?

Bronnenlijst
Edward Said – Orientalism (1978)
Michael Sandel – Liberalism and Its Critics (1984)
Antonio Negri, Michael Hardt – Empire (2000)
Matthew Carr – Fortress Europe: Dispatches from a Gated Continent (2012)
Achille Mbembe – Critique of Black Reason (2013)
James Hampshire – The Politics of Immigration: Contradictions of the Liberal State (2013)
Hannes Hofbauer – Kritik der Migration: Wer profitiert und wer verliert (2018)