Denktank Brainstorm 3: Gender

Onderwerp: Gender
Datum: Februari – Maart 2019
Locatie: Rotterdam, Amsterdam
Gespreksleider: Talat Raja
Deelnemers: Janaya Khan, X & Y, Marit van Splunter, Anoniem

Inleiding
Het begrip ‘Gender’ lijkt zo oud als de mens zelf. Ook de laatste tijd staat het begrip ‘Gender’ vanuit verschillende hoeken hoog op de mediale agenda. Van de #metoo beweging, feministen en genderactivisten tot de #nashvilleverklaring, mannenbewegingen en trollen. Daarom is bij deze Denktank brainstorm sessie getracht vanuit verschillende interviews het begrip ‘Gender’ te ontleden.

Wat is Gender? Een historische begripsbepaling
In de discussie over gender lijkt er sprake van begripsverwarring dus is het interessant om eerst tot een historische begripsbepaling te komen.

Gender staat in het algemeen voor de gedrags- en identiteitsaspecten van sekse, ter onderscheiding van lichamelijke en biologische aspecten. Veelal wordt aangenomen dat Robert Stoller als eerste dat onderscheid tussen gender en sekse maakte, in zijn boek uit 1968, “Sex and Gender: On the Development of Masculinity and Femininity”. Gender is binnen dit begrippenkader dus een voortvloeisel van het begrip sekse of geslacht. Sekse zou dan een natuurlijke opdeling zijn in in een mannelijk en vrouwelijk geslacht herleidbaar uit genetische en/of biologische eigenschappen.

Feminisme
Vervolgens was het de (feministische) schrijfster Ann Oakley die dit onderscheid tussen sekse en gender heeft geïntroduceerd in het feministische denken. Zij schreef de invloedrijke tekst: “Sex, Gender and Society” in 1972 waarbij zij als eerste het concept van gender in verband bracht met een theorie over de ongelijkheid en de onderdrukking van vrouwen.

Het onderscheid dat de feministen maakten tussen sekse en gender viel de wereldwijd geaccepteerde theorie aan die stelt dat verschillen tussen mannen en vrouwen ‘natuurlijk’ zijn, dat ze komen door genitale en genetische verschillen en dus onmogelijk te veranderen. Deze theorie over man/vrouwrollen (ontwikkeld door Parsons en Bales (1956) was voordat de Tweede feministische golf opkwam, het dominante sociologische perspectief in de studies die de relaties tussen mannen en vrouwen bestudeerden.

Parsons en Bales suggereren dat er in een gezin in een kapitalistisch geïndustrialiseerde samenleving behoefte was aan rolspecialisatie; verschillende sociale functies vereisen verschillende persoonlijke karaktertrekken. De instrumentale rollen waren weggelegd voor mannen en omvatten het functioneren in de keiharde wereld van de economische competitie. Daartoe moesten mannen agressief, meedogenloos en intellectueel zijn. Vrouwen aan de andere kant, hadden expressieve rollen. Rollen waarin ze moesten verzorgen, voor de kinderen zorgen en iedereen voorzien in hun fysieke en emotionele behoeften. De rollen waren onderling niet uitwisselbaar. Deze theorie werd onderbouwd door de biologische kijk op de voortplantingsfunctie van vrouwen en hun hormonen die van hen ‘natuurlijke’ zorgdragers maken. Sociobiologen stelden dat de rol van mannen als ‘jagers’, hun mannelijke fysiek en hormonen van mannen hen ‘natuurlijk’ agressief en competitief maken. Deze theorie vormde de rechtvaardiging voor het type gezin dat in de jaren vijftig overheersend was in de Verenigde Staten, het traditionele broodwinner/huisvrouw-gezin. Deze naturalistische kijk op mannelijkheid en vrouwelijkheid als biologisch bepaald werd ondermijnd door het gender/sekse-onderscheid.

Identiteit
In het huidige tijdperk is de vorming van gender en identiteit nog altijd een groot onderwerp van studie. In 1990 schreef Amerikaans filosofe en feministe Judith Butler het boek Gender Trouble. Hierin beschrijft ze hoe het gender en identiteit niet vast ligt in ons brein, maar hoe we het als het waren ‘performen’, wat gender performativity heet. Ons gender ligt volgens haar niet vast bij de geboorte, maar we krijgen van buitenaf (opvoeding, educatie, media) gewoontes gepresenteerd die als normaal worden beschouwd en bij je gender zouden passen. We wennen ons deze gewoontes aan, en omdat we ze blijven herhalen bevestigen we telkens opnieuw dat we bij een bepaald gender horen. Dus niet ‘ik draag make-up omdat ik vrouw ben’ maar ‘ik ben vrouw omdat ik make-up draag’.

Beeldvorming
Het idee van ‘gender performativity’ ligt ten grondslag aan veel kritiek op hoe de media en marketing zich uiten, deze dringen immers de beelden van de huismoeder en de werkende vader keer op keer aan de mensen op. De laatste tijd is in de reclame wereld een marginale omslag merkbaar waarbij de traditionele rolverdeling wordt omgedraaid maar nog altijd uitgaat van een binaire opzet. Voorbeelden hiervan zijn:

We Believe: The Best Men Can Be | Gillette (Short Film) (zie hierboven)

Schweppes – The Dress for Respect

Nike: What will they say about you?

Sociaal-maatschappelijk, culturele en/of religieuze context
Waar ‘sekse’ refereert naar een biologisch geslacht is ‘gender’ het geslacht waarmee je jezelf identificeert. Deze identificatie is sociaal-maatschappelijk, cultureel en/of religieus gekleurd. Ook de waardering van deze identificatie vindt plaats binnen deze context.

In de (huidige) wetenschap en maatschappij beschouwt men het genetische geslacht als het “eigenlijke” geslacht. Echter baseert men zich vaak op de secundaire geslachtskenmerken (de uitwendige genitaliën) en in het dagelijks leven schrijven wij elkaar zelfs een bepaald geslacht toe op basis van tertiaire of hormonale geslachtseigenschappen (haargroei, borsten, gestalte) of zelfs culturele geslachtskenmerken (kledij, kapsel, make-up).

Het kenmerkende van al deze opvattingen is dat het uitgangspunt een binair systeem is: M/V, met verregaande sociaal-maatschappelijke gevolgen zoals:

  • Het vervullen van een bestuursfunctie of de functie van volksvertegenwoordiger. In bijvoorbeeld
    de Staatkundig Gereformeerde Partij in Nederland gaat de voorkeur uit naar mannen.
  • Het vervullen van het priesterschap in de Rooms-Katholieke Kerk (alleen mannen).
  • Het gescheiden bidden van mannen en vrouwen in Islamitische gebedshuizen.
  • In sommige landen zijn er metrorijtuigen alleen voor vrouwen.
  • In Saoedi-Arabië is in 2017 bekendgemaakt dat vrouwen vanaf juni 2018 voor het eerst een
    autorijbewijs mogen halen.
  • In sommige regio’s is onderwijs uitsluitend weggelegd voor jongens.
  • In de meeste landen die militaire dienstplicht kennen, geldt deze alleen voor mannen. Dit geldt
    ook voor Nederland en België, waar de dienstplicht is opgeschort in 1993 resp. 1994, maar niet formeel is afgeschaft. De Nederlandse regering kondigde pas in 2016 een wetsvoorstel aan dat de dienstplicht ook voor vrouwen invoert.
  • Verschillen in kledingvoorschriften (juridisch of alleen sociaal), bijvoorbeeld topless zijn (vaak alleen toegestaan voor mannen), het dragen van een rok, jurk, make-up of hijab (soms alleen toegestaan voor vrouwen); ook is in formele situaties bij vrouwen veel kleuriger kleding toegestaan (zoals direct opvalt op bijvoorbeeld een groepsfoto van een ministersploeg).
  • In veel talen zijn er taalverschillen naar sekse.
  • Gescheiden voorzieningen, zoals (semi-)openbare toiletten, douches en kleedruimten.
  • Gescheiden onderwijs (aparte meisjes- en jongensscholen).

Naast het biologische verschil is er dus een sociaal/maatschappelijke embedding (context) van dit verschil waarbij de sociale geslachtsnormen sterk kunnen variëren per cultuur. Wat ook opvallend is dat het binaire systeem de M hoger waardeert dan de V en alles daartussen in. Een man die op een vrouw lijkt is in die setting schokkender dan een vrouw die op een man lijkt. Maar waar komt deze binaire structuur eigenlijk vandaan?

Binaire Structuur
Zowel in religie (adam&eva) als in de biologische taxonomie wordt uitgegaan van een fundamenteel verschil op basis van voortplanting, een binaire structuur, de verdeling in seksen. Maar wat als we zoals de “postmodernen” aankaarten in een een falliese, patriarchale, wereld leven? Wat als deze initiële categorisatie/verdeling hier al onderdeel vanuit maakt?

Met ‘patriarchale’ wordt hier trouwens niet bedoeld dat het om mannen gaat, maar dat het discours, de maatschappij zelf langs patriarchale maatstaven is geconstrueerd en dat het patriarchaat in stand wordt gehouden door zowel mannen als vrouwen.

De sekseregistratie werd zoals de hele bevolkingsadministratie ingevoerd door Napoleon om de legerdienst te organiseren en om huwelijks- en erfeniswetten vast te leggen. Nog altijd wordt dit opgetekend in de geboorteakte (en paspoort, etc) en staat in de meeste landen vast voor het leven. Dit wordt ook het wel het wettelijke geslacht genoemd.

Maar hoewel de mensheid doorgaans in twee geslachten wordt ingedeeld, is de natuur gevarieerder dan dat. Het verschil is niet absoluut, maar doet een spectrum van modaliteiten aan wat weer diverse gender-identificaties oplevert, zoals transgenders en interseksuelen. India kent zelfs een rijk verleden van een derde geslacht, de Hijra’s.

Bovendien is geslacht (gender) voor veel mensen een psychologisch gegeven: het gevoel mannelijk, vrouwelijk, een mengeling of geen van beide te zijn. Bij sommige mensen komt dit gevoel (hun gender-identiteit of -identificatie) niet overeen met hun biologische geslacht. Zij noemen zich soms transgender, transseksueel of androgyn. In medische termen wordt de afwijking tussen genderidentiteit en biologisch geslacht aangeduid als genderdysforie. Maar ook deze modaliteiten zijn allen afgeleiden van de oorspronkelijke binaire opdeling en worden derhalve opgenomen als afwijkingen van de binaire norm.

Het tegenovergestelde van bovenstaande gedachte zijn utopieën die op het verleden worden geprojecteerd waarin een ‘oorspronkelijke’ balans het uitgangspunt is. Een harmonische relatie tussen man en vrouw die juist door de ‘verwesterlijking’ is verstoord.

De rode lijn is dat elke categorisatie uitgaat van een binair verschil dat gebaseerd is op een singulier biologisch verschil. Dat niet iedereen in zijn hokje past is logisch.

Postmodernisme
Het probleem van een te rigide binaire structuur wordt reeds in het postmodernisme onderkend. Waar het feminisme in het modernisme zich vooral richt op de ongelijkheid tussen man en vrouw, vindt er in het postmodernisme een verschuiving plaats in de feministische analyse van gender.

Enerzijds leidt dit tot meerdere gendertypen op basis van sekse. Anderzijds leidt dit tot een besef van een tegenstelling in het feministische gedachtegoed. De kruistocht voor gelijkheid, die in het politieke hart ligt van het feminisme, is gebaseerd op het idee van een duidelijke en afgesloten genderidentiteit. Het idee dat mannen en vrouwen verschillend zijn ligt nu juist aan de basis van alle ongelijkheid die de feministen bestrijden.

Volgens de postmoderne opvatting ontstaat het ‘probleem’ bij de kritiekloze aanname van het begrip sekse. Met sekse wordt verwezen naar een biologisch verschil, aangeduid als het geslacht. Deze binaire opdeling van de menselijke soort in man en vrouw wordt in die opvatting reeds gezien als een arbitraire of patriarchale oplegging.

Wat betekent dit voor?

Inclusiviteit
Sommige queer-theorieën zijn tegen het sekse-onderscheid. Zij pleiten voor het algemeen gebruik van ‘gender’ en de afschaffing van ‘sekse’, omdat het biologische geslacht volgens hen een te culturele interpretatie zou zijn. Hierbij wordt voornamelijk gekozen voor een strategie van uitbreiding van het aantal gendertypes om meer mensen een identificatiemogelijkheid te geven. Het kan voor een persoon positief zijn een label te claimen en kan een existentiële meerwaarde geven.
Anderzijds kan geopteerd worden voor een radicale positie en dat is de opheffing van de binaire opdeling door in eerste instantie zowel sekse als gender niet meer als uitgangspunt te nemen. Simpel gezegd: 1 wc voor allen. Dit ligt ook in lijn met de wens van diverse belangenorganisaties om discriminatie op basis van geslacht volledig uit het wetboek te bannen en om de hindernissen voor transgenders te verminderen, door afschaffing van sekseregistratie in bijvoorbeeld de gemeentelijke basisadministratie en op identiteitsbewijzen. Sinds 15 juni 2017 kan een inwoner van de Amerikaanse staat Oregon op aanvraagformulieren voor officiële documenten als rijbewijs en identiteitsbewijs behalve “man” of “vrouw” ook “x” invullen als geslacht.

Men geeft daarmee aan, niet als man of vrouw te willen worden beschouwd. Dit lijkt in lijn met Malcom X die ervoor kiest om niet terug te grijpen op een ‘oorspronkelijke’ Afrikaanse naam of akkoord te gaan met een opgelegde ‘slavennaam’ maar een nieuw vertrekpunt in het heden tracht te creëren door een niet-refererende ‘x’. Dit doortrekkend naar ‘gender’: ook al is het een arbitraire of opgelegde classificatie feit is wel dat we in een overheersend binaire wereld leven. Een teruggaan naar een oorsprong en opnieuw beginnen is niet mogelijk dus moet er vanuit het huidige denken een strategie worden ontwikkeld. Een X.

Toxische masculiniteit
Een patriarchale wereld betekent dat deze wereld niet alleen ‘goede’ maar ook de slechte ‘eigenschappen’ die aan mannelijkheid worden toebedeeld in zich herbergt. Echter dienen we hier niet in de val te trappen dat dit een ‘mannen probleem’ is, net zo min dat het een ‘vrouwen probleem’ is. Het is eerder een ‘mensen probleem’ dat we in een dergelijke maatschappij leven.

Intersectionaliteit
De patriarchale hegemonie zoals aangekaart door Negri&Hardt in ‘Empire’ is niet alleen mannelijk maar ook liberaal/kapitalistisch gekleurd. Het betreft hier een overheersing van een voornamelijk blanke hegemonie over andere ‘kleuren’. Men zou dan kunnen zeggen dat de begrippen als feminisme, gelijkheid en dergelijke dus uitsluitend van toepassing kunnen zijn binnen deze hegemonie. Maar dit is vanwege meerder redenen een lastige positie. Ten eerste omdat de ‘onderdrukten’ ook dezelfde begrippen gebruiken als de hegemonie. Ten tweede wordt hierbij voorbij gegaan aan eventuele misstanden die binnen een dergelijke ‘andere’ cultuur plaatsvinden. Intersectionaliteit is geen schild en ook geen stapelbed, het laat juist zien dat een individu een gevangen kan zijn van meerdere vormen van onderdrukking die tegelijkertijd insnijden op de psyche en derhalve de complexiteit van het probleem aankaarten.

Identiteit
Nieuwe identiteitsvormen betekent soms ook het einde van oude identiteitsvormen. Zij die zich daar hecht mee identificeerden komen daardoor in de problemen. Vandaar dat het ook niet gek is dat door de aandacht voor de negativiteit van het mannelijke systeem en de opkomst van nieuwe gendervormen sommige mannen (en ook vrouwen) verward raken of angstig worden. Dit is dan ook duidelijk te zien in de retoriek van de Forum van Democratie, de #nashvilleverklaring en diverse trollen.

Feminisme en gelijkheid
Er bestaan verschillende opvattingen over wat het feminisme nu zou moeten inhouden in de huidige tijd en de nabije toekomst. Het lijkt erop dat elke situatie zijn eigen aanpak vereist en dat er niet een globale aanpak bestaat. Ook kunnen twee zaken die schijnbaar elkaars tegenovergestelde zijn beide bestaan. Zo vallen er genoeg argumenten te bedenken om de hoofddoek als een vorm van onderdrukking te zien maar ook net zoveel argumenten om dit als de vrijheid van een vrouw te zien. Hetzelfde geldt voor vrouwelijk naakt: enerzijds een vernedering van de vrouw, anderzijds haar verlossing. Kijkend naar Beyonce, zijn de meningen daarover erg verdeeld, ook onder vooraanstaande voorvechters van het feminisme. Zolang bestaande machtsverhoudingen worden doorbroken lijkt het (politiek) correct te zijn om deze te steunen, zo ook de #MeToo beweging. Heeft feminisme haar beste tijd dan gehad? Is gelijkheid überhaupt mogelijk zodra andersheid is gecreëerd. Of als we bijvoorbeeld Zizek moeten geloven, dat de vrouw gewoonweg niet bestaat. Welicht geldt dan voor al deze ‘niet witte man’ entiteiten dat ze dus de vrijheid hebben om vanuit een ‘X’ een nieuwe positie in te nemen en iets te creëren wat de wereld nog nooit heeft gezien.

Interessant hierbij is “het onderscheid dat Julia Kristeva maakt tussen het semiotische en het symbolische. Het symbolische wordt hierbij geassocieerd met de orde, de wetten, terwijl het semiotische staat voor verwerping, revolutie en verandering. Kristeva werkt dit onderscheid uit op de gebieden van de psyche, de taal en de cultuur. Julia Kristeva noemt het semiotische ook wel het vrouwelijke en het symbolische het mannelijke.”

Over de deelnemers

Janaya Khan
Janaya Khan is co-founder van Black Lives Matter Toronto. Khan is een toonaangevende stem in de wereldwijde strijd voor sociale rechtvaardigheid en gelijkheid. In de Black Lives Matter beweging staat Khan bekend als Future. Khan identificeert zichzelf als zwart, queer, gender non- conform, Afrofuturist, bokser en een onderwijzer in sociale rechtvaardigheid. Door middel van activisme heeft Khan zowel Black Lives Matter in het academische debat gepositioneerd als in het publieke discours. Khan is een succesvol spreker en schrijver, met publicaties in The Feminist Wire, The Root, Huffington Post Black Voices en Al Jazeera.

X en Y
X en Y zijn ruim 5 jaar met elkaar bevriend en willen uit angst voor onbegrip anoniem blijven. X is een homosexuele man, afkomstig uit de Antillen. Y is een islamitische transgender, geboren als man, sinds een jaar officieel een vrouw, met een seksuele voorkeur voor vrouwen.

Marit van Splunter
Activist, Feminist, Bicultural, Co-chairwoman MovementX, Co-founder DURF & Dekolonisatie Netwerk voormalig Nederlands Indië.

Anoniem
Hij werd al vroeg in zijn leven geconfronteerd met racisme, een gegeven dat zijn identiteit sterk heeft beïnvloed. Desondanks slaagde hij erin een mooie carrière op te bouwen en is sociaal- maatschappelijk erg betrokken.